Rezerwat przyrody i użytki ekologiczne w gminie Wieliczka

Formy ochrony przyrody wylicza art. 6 ustawy o ochronie przyrody: park narodowy, rezerwat, park krajobrazowy, obszar chronionego krajobrazu, obszar Natura 2000, pomnik przyrody, użytek ekologiczny, stanowisko dokumentacyjne i zespół przyrodniczo-krajobrazowy. Wszystkie trafiają do jednego rejestru prowadzonego przez Generalną Dyrekcję Ochrony Środowiska i stamtąd pochodzą liczby na tej stronie.

W granicach gminy leży Rezerwat Przyrody „Groty Kryształowe”, czyli forma, w której ustawa zakazuje zabudowy. Wszystkie formy ochrony przyrody obejmują tu razem 1,3% powierzchni, a parki narodowe i rezerwaty – 0%.

Rejestr obejmuje formy już ustanowione, więc nie widać w nim tego, co dopiero przechodzi procedurę: zmiany granic obszarów Natura 2000 są w usłudze GDOŚ wydzielone jako konsultowane, a nowy użytek ekologiczny trafia do rejestru dopiero po uchwale rady gminy. Nie ma w nim też samych zakazów. Dla wszystkiego poza parkiem narodowym i rezerwatem wybiera je akt powołujący daną formę i ten akt trzeba przeczytać osobno.

Rejestr wymienia tu 18 form ochrony: 1 rezerwat przyrody, 5 użytków ekologicznych, 12 stanowisk dokumentacyjnych.

• Rezerwat Przyrody „Groty Kryształowe” - poniżej 0,1% powierzchni gminy
• Użytek Ekologiczny „Dolina Wilgi” - 0,6% powierzchni gminy
• Użytek Ekologiczny „Las Krzyszkowicki” - 0,3% powierzchni gminy
• Użytek Ekologiczny „Las Winny” - 0,1% powierzchni gminy
• Użytek Ekologiczny „Las I Stawy Na Grabówkach” - 0,1% powierzchni gminy
• Użytek Ekologiczny „Obszar lęgowy ptactwa wodnego - duża i mała wyspa” - 0,1% powierzchni gminy
• Stanowisko Dokumentacyjne „35.B/13” - poniżej 0,1% powierzchni gminy
• Stanowisko Dokumentacyjne „35.B/27” - poniżej 0,1% powierzchni gminy
• Stanowisko Dokumentacyjne „35.B/17” - poniżej 0,1% powierzchni gminy
• Stanowisko Dokumentacyjne „35.C/1” - poniżej 0,1% powierzchni gminy
• Stanowisko Dokumentacyjne „35.B/18” - poniżej 0,1% powierzchni gminy
• Stanowisko Dokumentacyjne „35.C/4” - poniżej 0,1% powierzchni gminy
• Stanowisko Dokumentacyjne „35.B/29” - poniżej 0,1% powierzchni gminy
• Stanowisko Dokumentacyjne „35.B/8” - poniżej 0,1% powierzchni gminy
• Stanowisko Dokumentacyjne „35.B/20” - poniżej 0,1% powierzchni gminy
• Stanowisko Dokumentacyjne „35.B/19” - poniżej 0,1% powierzchni gminy
• Stanowisko Dokumentacyjne „35.B/30” - poniżej 0,1% powierzchni gminy
• Stanowisko Dokumentacyjne „35.B/28” - poniżej 0,1% powierzchni gminy

W parku narodowym i w rezerwacie przyrody zakaz zabudowy wynika wprost z ustawy o ochronie przyrody. Jej art. 15 ust. 1 zabrania budowy i przebudowy obiektów budowlanych oraz urządzeń technicznych poza tymi, które służą samej formie ochrony, i nie zależy to od żadnej uchwały.

Użytek ekologiczny, zespół przyrodniczo-krajobrazowy, stanowisko dokumentacyjne i pomnik przyrody chronią pojedynczy obiekt albo niewielki teren. Katalog z art. 45 ust. 1 nie wymienia zakazu budowy, wymienia za to zakaz niszczenia i przekształcania samego obiektu oraz zakaz zmiany sposobu użytkowania ziemi, i na działce z taką formą to zwykle one decydują o inwestycji.

Projekt decyzji o warunkach zabudowy dla terenu w obszarowej formie ochrony przyrody uzgadnia regionalny dyrektor ochrony środowiska (art. 53 ust. 4 pkt 8 ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym). Wyjątkiem jest park narodowy i jego otulina: tam decyzję uzgadnia dyrektor parku.

Każdą miejscowość reprezentuje tu jej punkt z rejestru TERYT. Jeśli granica formy ochrony biegnie bliżej niż 500 metrów od tego punktu, może przecinać samą miejscowość – wtedy o pojedynczym adresie rozstrzyga jego położenie, dlatego takie miejscowości są wymienione osobno.

Granica formy ochrony biegnie bliżej niż 500 metrów od środka tych miejscowości: Golkowice, Grabówki, Podstolice, Wieliczka.

Po której stronie tej granicy stoi konkretna działka, rozstrzyga jej położenie.

Poza granicami wszystkich form ochrony leżą: Brzegi, Byszyce, Chorągwica, Czarnochowice, Dobranowice, Gorzków, Grabie, Grajów, Jankówka, Janowice, Kokotów, Koźmice Małe, Koźmice Wielkie, Lednica Górna, Mała Wieś, Mietniów, Pawlikowice, Raciborsko, Rożnowa, Siercza, Strumiany, Sułków, Sygneczów, Śledziejowice, Węgrzce Wielkie, Zabawa.

Rejestr notuje w gminie Wieliczka 84 pomniki przyrody. Każdy z nich to osobny wpis z własnym aktem powołującym i własną lokalizacją.

Najczęściej chronione gatunki: dąb – 54, dąb szypułkowy – 6, lipa drobnolistna – 5.

Najnowszy tutejszy pomnik przyrody ustanowiono 31 października 2023. Pomnik ustanawia uchwała rady gminy, więc lista jest otwarta i bywa uzupełniana.

W tym samym powiecie formy ochrony przyrody obejmują: Kłaj 52%, Niepołomice 16%, Gdów 0,4%.

Granica gminy nie jest granicą parku ani obszaru siedliskowego. Ta sama forma ciągnie się przez kilka gmin naraz, więc sąsiednie strony warto przejrzeć razem z tą.

Wśród 2201 gmin, w których rejestr notuje jakąkolwiek formę ochrony przyrody, gmina Wieliczka zajmuje 1997. miejsce pod względem udziału chronionej powierzchni. W województwie małopolskim jest to 149. miejsce spośród 160.

W województwie małopolskim formy ochrony sięgają 160 z 183 gmin, a mediana udziału wynosi tam 59%. W skali kraju obejmują 2201 gmin, mediana udziału to 33%, a ponad połowę swojej powierzchni ma chronioną 761 gmin.

Liczba na tej stronie opisuje całą gminę. O pojedynczym adresie rozstrzyga jego położenie względem granicy formy, a granicę rysowano po siedliskach, dolinach i kompleksach leśnych, więc sprawdza się to punktowo.

• Geoserwis GDOŚ - urzędowa mapa wszystkich form ochrony przyrody, warstwa po warstwie
• Centralny Rejestr Form Ochrony Przyrody - karta każdej formy razem z aktem powołującym, a w nim lista zakazów, które tam faktycznie obowiązują
• Raport mScanner - formy ochrony przyrody dla wpisanego adresu razem z pozostałymi warstwami; podgląd bezpłatny
• Geoportal krajowy - ta sama warstwa razem z działkami ewidencyjnymi, więc widać, gdzie granica przecina działkę
• Wypis z planu miejscowego - jeśli teren ma plan, granica formy ochrony bywa w nim wprost narysowana
• Regionalna dyrekcja ochrony środowiska - uzgadnia projekt decyzji o warunkach zabudowy na terenie chronionym, więc to tam trafia wniosek gminy

Formy ochrony przyrody dla pojedynczego adresu - razem z 33 innymi warstwami danych - pokazuje raport o nieruchomości mScanner: hałas, plan ogólny i miejscowy, pozwolenia na budowę w sąsiedztwie, ryzyko powodziowe, uciążliwości, dojazdy i realne ceny transakcyjne z aktów notarialnych.

Podgląd raportu jest darmowy dla każdego adresu w gminie Wieliczka - zobaczysz, jakie dane są dla niego dostępne, zanim cokolwiek zapłacisz. Pełny raport kosztuje od 49,99 zł za adres, taniej w pakiecie 2 lub 5 raportów.

Udział to część powierzchni gminy leżąca w granicach form ochrony z Centralnego Rejestru Form Ochrony Przyrody (GDOŚ; obszarowych wpisów w rejestrze: 11 702); granice gminy pochodzą z Państwowego Rejestru Granic. Park sąsiedniej gminy nie powiększa tutejszego wyniku, a teren objęty kilkoma formami naraz liczy się tylko raz.

Stan rejestru na 6 października 2026. Najnowsza forma ustanowiona 16 października 2026. Warstwy obszarowe GDOŚ udostępnia bez daty aktualizacji, więc innej daty źródła usługa nie podaje.

• Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska - Centralny Rejestr Form Ochrony Przyrody, usługa pobierania WFS
• GUGiK - Państwowy Rejestr Granic, granice gmin
• Główny Urząd Statystyczny - rejestr TERYT, wykaz miejscowości wraz z ich punktami