Ochrona przyrody Mońki

Formy ochrony przyrody wylicza art. 6 ustawy o ochronie przyrody: park narodowy, rezerwat, park krajobrazowy, obszar chronionego krajobrazu, obszar Natura 2000, pomnik przyrody, użytek ekologiczny, stanowisko dokumentacyjne i zespół przyrodniczo-krajobrazowy. Wszystkie trafiają do jednego rejestru prowadzonego przez Generalną Dyrekcję Ochrony Środowiska i stamtąd pochodzą liczby na tej stronie.

Najdalej sięga tu Obszar Natura 2000 (siedliskowy) „Dolina Biebrzy”. Formy ochrony przyrody obejmują 3,9% powierzchni gminy, czyli 6,33 km². Na obszarze Natura 2000 buduje się po ocenie: zamierzenie, które mogłoby znacząco oddziaływać na cele ochrony obszaru, przechodzi ocenę oddziaływania.

Rejestr obejmuje formy już ustanowione, więc nie widać w nim tego, co dopiero przechodzi procedurę: zmiany granic obszarów Natura 2000 są w usłudze GDOŚ wydzielone jako konsultowane, a nowy użytek ekologiczny trafia do rejestru dopiero po uchwale rady gminy. Nie ma w nim też samych zakazów. Dla wszystkiego poza parkiem narodowym i rezerwatem wybiera je akt powołujący daną formę i ten akt trzeba przeczytać osobno.

Rejestr wymienia tu 2 formy ochrony: 1 siedliskowy obszar Natura 2000, 1 ptasi obszar Natura 2000.

Otulina to strefa wokół formy ochrony, wyznaczona po to, żeby osłonić ją przed zagrożeniami z zewnątrz (art. 5 pkt 14 ustawy). Sama formą ochrony nie jest i nie niesie własnych zakazów, więc adres w otulinie nie leży w parku ani w rezerwacie. W gminie Mońki otuliny zajmują 6,5% powierzchni, czyli 10,49 km², i nie wliczamy ich do udziału podanego wyżej.

• Obszar Natura 2000 (siedliskowy) „Dolina Biebrzy” (PLH200008) - 3,9% powierzchni gminy
• Obszar Natura 2000 (ptasi) „Ostoja Biebrzańska” (PLB200006) - 3,9% powierzchni gminy

Obszar Natura 2000 nie zakazuje budowania. Art. 33 zabrania działań, które mogłyby znacząco negatywnie oddziaływać na cele ochrony obszaru, a przedsięwzięcie, które mogłoby tak oddziaływać, przechodzi ocenę oddziaływania na obszar Natura 2000. Rozstrzyga wpływ na siedliska i gatunki, dla których obszar wyznaczono, więc dom jednorodzinny i ferma to dwie zupełnie różne sprawy.

Niezależnie od formy: projekt decyzji o warunkach zabudowy dla terenu objętego ochroną przyrody uzgadnia regionalny dyrektor ochrony środowiska, na co ustawa o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym daje mu 21 dni (art. 53 ust. 4 pkt 8). Teren parku narodowego i jego otuliny uzgadnia dyrektor parku.

Policzyliśmy to dla każdej miejscowości osobno: punkt, który rejestr TERYT wyznacza dla miejscowości, przecięliśmy z granicami form ochrony. Tam, gdzie granica biegnie bliżej niż 500 metrów od tego punktu, przechodzi ona przez samą miejscowość i o pojedynczym adresie rozstrzyga jego położenie, więc takie miejscowości wymieniamy osobno.

Granica formy ochrony biegnie bliżej niż 500 metrów od środka miejscowości Kulesze.

Po której stronie tej granicy stoi konkretna działka, rozstrzyga jej położenie.

Poza granicami wszystkich form ochrony leżą: Boguszewo, Ciesze, Czekołdy, Dudki, Dudki-Kolonia, Dzieżki, Dziękonie, Hornostaje, Hornostaje-Osada, Jaski, Kiślak, Koleśniki, Kołodzież, Konopczyn, Kosiorki, Kropiwnica, Krzeczkowo, Kuczyn, Lewonie, Łupichy, Magnusze, Masie, Mejły, Moniuszeczki, Mońki, Oliszki, Ołdaki, Potoczyzna, Przytulanka, Pyzy, Rusaki, Rybaki, Sikory, Sobieski, Świerzbienie, Waśki, Wojszki, Zalesie, Zblutowo, Znoski, Zyburty, Żodzie.

Rejestr notuje w gminie Mońki 37 pomników przyrody. Każdy z nich to osobny wpis z własnym aktem powołującym i własną lokalizacją.

Najczęściej chronione gatunki: Lipa drobnolistna (36), Dąb szypułkowy (1).

Najnowszy tutejszy pomnik przyrody ustanowiono 17 grudnia 1996. Pomnik ustanawia uchwała rady gminy, więc lista jest otwarta i bywa uzupełniana.

W tym samym powiecie formy ochrony przyrody obejmują: Goniądz 78%, Trzcianne 77%, Knyszyn 29%, Jaświły 20%, Krypno 6,1%, Jasionówka 0,1%.

Granica gminy nie jest granicą parku ani obszaru siedliskowego. Ta sama forma ciągnie się przez kilka gmin naraz, więc sąsiednie strony warto przejrzeć razem z tą.

Wśród 2199 gmin, w których rejestr notuje jakąkolwiek formę ochrony przyrody, gmina Mońki zajmuje 1873. miejsce pod względem udziału chronionej powierzchni. W województwie podlaskim jest to 87. miejsce spośród 102.

W województwie podlaskim formy ochrony sięgają 102 z 119 gmin, a mediana udziału wynosi tam 32%. W skali kraju obejmują 2199 gmin, mediana udziału to 33%, a ponad połowę swojej powierzchni ma chronioną 761 gmin.

Liczba na tej stronie opisuje całą jednostkę. O pojedynczym adresie rozstrzyga jego położenie względem granicy formy, a granicę rysowano po siedliskach, dolinach i kompleksach leśnych, więc sprawdza się to punktowo.

• Geoserwis GDOŚ - urzędowa mapa wszystkich form ochrony przyrody, warstwa po warstwie
• Centralny Rejestr Form Ochrony Przyrody - karta każdej formy razem z aktem powołującym, a w nim lista zakazów, które tam faktycznie obowiązują
• Raport mScanner - formy ochrony przyrody dla wpisanego adresu razem z pozostałymi warstwami; podgląd bezpłatny
• Geoportal krajowy - ta sama warstwa razem z działkami ewidencyjnymi, więc widać, gdzie granica przecina parcelę
• Wypis z planu miejscowego - jeśli teren ma plan, granica formy ochrony bywa w nim wprost narysowana
• Regionalna dyrekcja ochrony środowiska - uzgadnia projekt decyzji o warunkach zabudowy na terenie chronionym, więc to tam trafia wniosek gminy

Ta strona opisuje cały obszar. Formy ochrony przyrody dla pojedynczego adresu - razem z 32 innymi warstwami danych - pokazuje raport o nieruchomości mScanner: hałas, plan ogólny i miejscowy, pozwolenia na budowę w sąsiedztwie, ryzyko powodziowe, uciążliwości, dojazdy i realne ceny transakcyjne z aktów notarialnych.

Podgląd raportu jest darmowy dla każdego adresu w gminie Mońki - zobaczysz, co dla niego mamy, zanim cokolwiek zapłacisz. Pełny raport kosztuje od 29,99 zł za adres, taniej w pakiecie 2 lub 5 raportów.

Udziały powierzchni policzyliśmy sami: pobraliśmy granice 11 688 form ochrony z usługi Generalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska, a następnie przecięliśmy je z granicą gminy z Państwowego Rejestru Granic. Liczy się wyłącznie część leżąca wewnątrz granicy, więc park sąsiedniej gminy nie powiększa tutejszego wyniku. Formy nakładają się na siebie, dlatego udział łączny liczymy jako sumę mnogościową, a nie jako sumę udziałów.

Stan danych u nas: 10 września 2026. Najnowsza forma w naszej kopii rejestru pochodzi z 25 sierpnia 2026. Warstwy obszarowe GDOŚ udostępnia bez daty aktualizacji, więc innej daty źródła usługa nie podaje.

• Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska - Centralny Rejestr Form Ochrony Przyrody, usługa pobierania WFS
• GUGiK - Państwowy Rejestr Granic, granice gmin
• Główny Urząd Statystyczny - rejestr TERYT, wykaz miejscowości wraz z ich punktami